ایرنا/ بیرجند – ایرنا – سند سازگاری با کم‌آبی خراسان جنوبی در سال ۱۳۹۸ با هدف کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی، بدون آسیب به معیشت کشاورزان به عنوان یکی از مهم‌ترین برنامه‌های راهبردی مدیریت آب استان تدوین شد، سندی که با وجود پیشرفت ۷۳ درصدی، همچنان با چالش‌های خشکسالی، عقب‌ماندگی اجرایی و ضرورت هماهنگی نهادی روبه‌رو است.
به گزارش ایرنا ، خشکسالی مستمر بیش از ۲ دهه در شرق کشور، خراسان جنوبی را به یکی از کانون‌های اصلی تنش آبی در ایران تبدیل کرده است؛ جایی که ترک‌های عمیق زمین، نه‌تنها نشانه کاهش بارندگی، بلکه هشدار آشکاری درباره محدودیت منابع آب زیرزمینی است.
در چنین شرایطی، امید بستن به ترمیم طبیعی سفره‌ها از طریق بارش، خوش‌بینانه و دور از واقعیت‌های اقلیمی است و تنها راه پیش‌رو، مدیریت مصرف و سازگاری با کم‌آبی است، بر همین اساس، تدوین «سند سازگاری با کم‌آبی خراسان جنوبی» که مردادماه ۱۳۹۸ به تصویب کارگروه ملی رسید، نقطه عطفی در نگاه راهبردی به بحران آب استان محسوب می‌شود.
این سند با هدف صرفه‌جویی ۱۷۵.۹ میلیون مترمکعب از منابع آب زیرزمینی در فاز نخست تا افق ۱۴۰۵، عملا به‌عنوان نقشه راه مدیریت آب استان تعریف شده و وظایف دستگاه‌های متولی را به‌صورت دقیق مشخص کرده است.
هرچند اجرای این سند به‌دلیل خشکسالی حاد سال آبی ۱۳۹۹–۱۳۹۸ با یک سال تاخیر آغاز شد، اما شروع آن از سال آبی ۱۴۰۰–۱۳۹۹ نشان‌دهنده پذیرش این واقعیت است که ادامه مسیر گذشته، استان را به سمت بحران‌های جدی‌تر سوق خواهد داد.
محور اصلی این برنامه، مدیریت برداشت از منابع زیرزمینی بدون آسیب به معیشت بهره‌برداران، به‌ویژه کشاورزان است؛ موضوعی که در استانی با اقتصاد کشاورزی‌محور، اهمیتی دوچندان دارد.
تمرکز سند بر بخش کشاورزی، انتخابی ناگزیر و منطقی است؛ چراکه حدود ۹۰ درصد مصرف آب استان در این بخش صورت می‌گیرد. کاهش سالانه برداشت‌ها از طریق اصلاح و تعدیل پروانه‌ها، نصب کنتورهای هوشمند، اصلاح الگوی کشت، نوسازی باغات و توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، نشان می‌دهد رویکرد حاکم بر سند، مدیریت هوشمند و تدریجی مصرف با هدف افزایش بهره‌وری آب در این بخش و نه صرفا برخوردهای محدودکننده است.
در این میان، پیشرفت کامل نصب کنتورهای هوشمند بر روی تمامی چاه‌های مجاز کشاورزی و پایش مستمر برداشت از چاهای مجاز و جلوگیری از حفر و پر کردن چاه‌های غیرمجاز بدون ایجاد تنش اجتماعی، از نقاط قوت اجرای این سند به شمار می‌رود؛ اقداماتی که اعتماد بهره‌برداران قانون‌مند را افزایش داده و زمینه مشارکت داوطلبانه آنان را فراهم کرده است.
با این حال، واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد اجرای سند در همه بخش‌ها هم‌تراز و هماهنگ پیش نرفته و استان در مجموع حدود ۲۷ درصد از برنامه سالانه خود عقب است.
نکته کلیدی در موفقیت نهایی سند سازگاری با کم‌آبی، هم‌زمانی اقدامات شرکت آب منطقه‌ای و سازمان جهاد کشاورزی است. اگر کاهش برداشت آب با افزایش بهره‌وری، اصلاح الگوی کشت و توسعه فناوری‌های نوین همراه نشود، خطر آسیب به تولید، اشتغال و معیشت کشاورزان جدی خواهد بود؛ موضوعی که می‌تواند همراهی اجتماعی با این برنامه را تضعیف کند.
در مجموع، سند سازگاری با کم‌آبی خراسان جنوبی امروز از مرحله برنامه‌ریزی عبور کرده و وارد فاز اقدام میدانی شده است؛ اما تداوم موفقیت آن در گرو شتاب‌بخشی به اجرای تعهدات، تامین منابع مالی، تقویت هماهنگی بین‌بخشی و حفظ اعتماد بهره‌برداران است.
اگر این الزامات به‌درستی محقق شود، خراسان جنوبی می‌تواند به الگویی ملی در مدیریت پایدار آب در مناطق خشک و کم‌بارش کشور تبدیل شود؛ الگویی که نجات آب را نه در افزایش عرضه، بلکه در اصلاح مصرف و سازگاری هوشمندانه با واقعیت‌های اقلیمی جست‌وجو می‌کند.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی گفت: سند سازگاری با کم‌آبی استان که در مردادماه سال ۱۳۹۸ به تصویب کارگروه ملی سازگاری با کم‌آبی رسید، هدف این سند صرفه‌جویی ۱۷۵.۹ میلیون مترمکعب از منابع آب زیرزمینی در فاز نخست تا افق سال ۱۴۰۵ است.
عباس سارانی روز دوشنبه در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا افزود: به‌دلیل بروز خشکسالی شدید در سال آبی ۱۳۹۹ – ۱۳۹۸، شورای حفاظت از منابع آب استان مصوب کرد که اجرای این سند با یک سال تاخیر آغاز شود و بر این اساس، فاز نخست اجرای آن از سال آبی ۱۴۰۰ – ۱۳۹۹ کلید خورد.
وی بیان کرد: فاز دوم سند سازگاری با کم‌آبی از سال ۱۴۰۷ تا ۱۴۱۱ اجرا می‌شود که در آن مدیریت مصرف به میزان ۱۲۲ میلیون مترمکعب آب در بخش کشاورزی پیش‌بینی شده و اجرای آن با بررسی دستاوردهای فاز نخست خواهد بود.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی ادامه داد: بر اساس این سند، تا افق ۱۴۰۵ شرکت آب منطقه‌ای استان با همکاری سازمان جهاد کشاورزی موظف به صرفه‌جویی ۱۶۴ میلیون مترمکعب آب است که بخش عمده آن در حوزه کشاورزی محقق می‌شود.
سارانی گفت: در این برنامه، انسداد چاه‌های غیرمجاز با هدف صرفه‌جویی یک میلیون مترمکعب، مدیریت مصرف آب شهری و روستایی به میزان ۹.۵ میلیون مترمکعب، بهینه سازی آب مصرفی در بخش صنعت و معدن به مقدار ۱.۵ میلیون مترمکعب و فضای سبز شهری ۰.۹ میلیون مترمکعب هدف‌گذاری شده است.
وی افزود: دستگاه‌های متولی موظف هستند از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۵ سالانه ۲۵.۱۲ میلیون مترمکعب از مصارف آب را کاهش دهند که در بخش کشاورزی، ۱۴۳ میلیون مترمکعب این کاهش از محل اصلاح و تعدیل پروانه‌ها و ۲۰ میلیون مترمکعب از طریق نصب کنتورهای هوشمند محقق خواهد شد.
سارانی هدف اصلی این برنامه را کاهش برداشت از چاه‌های کشاورزی بدون آسیب به معیشت کشاورزان عنوان کرد و گفت: در بخش نصب کنتورهای هوشمند از برنامه جلوتر هستیم.
وی با یادآوری پیشتازی خراسان جنوبی در این حوزه افزود: حدود ۲ هزار و ۱۰۰ حلقه چاه کشاورزی مجاز فعال در استان وجود دارد که تمامی آن‌ها به کنتورهای هوشمند مجهز شده‌اند و حدود ۸۰۰ حلقه چاه نیز دارای کنتورهای برخط است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی با بیان اینکه انسداد چاه‌های غیرمجاز بر عهده شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی است، گفت: با همکاری مردم و بدون ایجاد تنش اجتماعی، انسداد این چاه‌ها انجام شده و استان در این زمینه جزو استان‌های برتر کشور محسوب می‌شود.
سارانی تاکید کرد: افزایش ماده آلی خاک، اصلاح الگوی کشت و آرایش کشت، اصلاح و نوسازی باغات، استفاده از مالچ‌های طبیعی و مصنوعی، سایبان، توسعه کشت‌های گلخانه‌ای به جای زراعت سنتی، انتقال آب با لوله به مزارع، اجرای سامانه‌های نوین آبیاری و تجهیز و نوسازی اراضی سنتی از جمله اقداماتی است که باید توسط سازمان جهاد کشاورزی دنبال شود تا در کنار اصلاح و تعدیل پروانه‌ها، به سطح کشت، اشتغال و معیشت کشاورزان آسیبی وارد نشود.
وی عمده مصرف آب استان را مربوط به بخش کشاورزی دانست و گفت: سالانه حدود ۵۶۴ میلیون مترمکعب آب در این بخش مصرف می‌شود، در حالی که طبق برنامه‌ریزی‌ها این میزان باید به حدود ۳۶۴ میلیون مترمکعب کاهش یابد؛ به بیان دیگر، صرفه‌جویی حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعبی در دستور کار قرار دارد.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی اظهار کرد: بر اساس برنامه هفتم توسعه، کاهش برداشت‌ها باید تا پایان برنامه به‌طور کامل محقق شود، اما در حال حاضر پیشرفت اجرای برنامه در استان به ۷۳ درصد رسیده و حدود ۲۷ درصد از برنامه سالانه عقب هستیم.
سارانی افزود: میزان پیشرفت سند سازگاری با کم‌آبی استان تا پایان ۶ ماه نخست امسال در بخش شرب ۹۸ درصد، فضای سبز ۸۶ درصد، صنعت ۳۵ درصد، شرکت آب منطقه‌ای ۷۲ درصد و جهاد کشاورزی ۶۷ درصد بوده که با اقدامات در دست اجرا، انتظار می‌رود تا پایان سال جاری پیشرفت این سند به‌طور چشمگیری افزایش یابد.
وی ضمن قدردانی از همکاری کشاورزان استان گفت: هرچند تداوم خشکسالی‌های سال‌های اخیر بر روند اجرای طرح اثرگذار بوده، اما کشاورزان در این شرایط نیز همکاری مطلوب و مثال‌زدنی در زمینه تعدیل پروانه‌ها داشته‌اند.
سارانی تصریح کرد: برای تحقق کامل اهداف سند سازگاری با کم‌آبی، لازم است اقدامات شرکت آب منطقه‌ای و سازمان جهاد کشاورزی به‌صورت همزمان و هماهنگ ادامه یابد تا مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی به شکل موثر محقق شود.
